Votuesit do të shkojnë në qendrat e votimit të dielën për të hedhur votën e tyre në zgjedhjet parlamentare të Hungarisë, rezultatet e të cilave do të kenë implikime të thella për vendin, për Bashkimin Evropian dhe më gjerë, shkruan revista Time.
Kryeministri Viktor Orban ka udhëhequr Hungarinë që nga viti 2010, por sondazhet e fundit tregojnë se ai tani është në rrezik të humbasë pushtetin: shumica e sondazheve tregojnë se partia e tij në pushtet, Fidesz, po mbetet prapa partisë opozitare, Tisza, me një diferencë të konsiderueshme.
Orban, i cili e ka paraqitur veten si një mbështetës të “demokracisë joliberale”, është një ikonë e së djathtës ekstreme globale dhe shihet nga Presidenti i SHBA-së Donald Trump si një aleat i MAGA-s – aq shumë sa zëvendëspresidenti i SHBA-së JD Vance iu bashkua Orbán-it në Budapest të martën, në një përpjekje për të nxitur fushatën e dobët të Kryeministrit vetëm disa ditë para zgjedhjeve të përgjithshme. Vance tha se Orbán ishte “i mençur dhe i zgjuar” dhe se lidershipi i tij “mund të ofrojë një model për Kontinentin”.
Orban e ka qeverisur kombin pa sfidues të rëndësishëm për më shumë se një dekadë, dhe nëse partia e tij do të humbiste garën të dielën, kjo do të shënonte një ndryshim të jashtëzakonshëm politik në një vend që Parlamenti Evropian ka thënë se “nuk mund të konsiderohet më një demokraci e plotë”.
“Janë zgjedhje shumë të rëndësishme për atë që do të thotë për Evropën, për Ukrainën, por edhe për lëvizjen më të gjerë të ekstremit të djathtë në të gjithë botën, e cila e ka ndërtuar Hungarinë si llojin e ‘modelit demokratik’ të ekstremit të djathtë, jo liberal, ku ke një autokraci të zgjedhur që kundërshton emigrantët dhe vlerat gjoja të zgjuara”, thotë Max Bergmann, drejtor i Programit të Evropës, Rusisë dhe Euroazisë në Qendrën për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare.
Çfarë mund të nënkuptojnë zgjedhjet për Hungarinë
Në vitet që kur ai u ngrit për herë të parë për t’u bërë Kryeministër, Orban dhe partia e tij kanë marrë kontrollin e mediave të Hungarisë dhe kanë përdorur propagandë për të shpifur kundërshtarët e tij politikë, si dhe kanë konsoliduar pushtetin e tyre mbi institucionet që synojnë të shërbejnë si kontrolle mbi autoritetin ekzekutiv, të tilla si gjykatat e vendit.
Në vitin 2022, Parlamenti Evropian tha se Hungaria është bërë një “regjim hibrid i autokracisë zgjedhore”, që do të thotë se, ndërsa vendi mban zgjedhje, “mungon respekti për normat dhe standardet demokratike”.
Bergmann thotë se Hungaria konsiderohet nga shumë njerëz si “një nga vendet më të korruptuara aktualisht në Bashkimin Evropian”.
“Orbani e ka ndryshuar plotësisht natyrën e demokracisë hungareze, ku ajo në thelb sillet rreth tij. Ai e ka drejtuar Hungarinë sikur të ishte feudaliteti i tij”, thotë Bergmann.
Por sondazhet tani tregojnë se partia e Orban-it është prapa partisë opozitare, gjë që Bergmann ia atribuon të paktën pjesërisht frustrimit dhe shqetësimeve në rritje të votuesve në lidhje me korrupsionin në Hungari.
Kundërshtari i Orban-it, Peter Magyar, ka arritur të bashkojë kritikët e Orban -it, duke filluar nga votuesit e së majtës ekstreme deri tek ata të së djathtës që janë pakënaqur me Kryeministrin, thotë Bergmann. Magyar është konservator dhe më parë ishte pjesë e partisë së Orban-it përpara se të ndahej në vitin 2024. Ai është zotuar të zbatojë reforma antikorrupsion në vend nëse zgjidhet.
Zsuzsanna Vegh, një analiste politike në Fondin Gjerman Marshall, e quan këtë “zgjedhje historike” për Hungarinë; nëse partia hungareze fiton zgjedhjet, kjo do të nënkuptonte refuzimin e votuesve hungarezë të lëvizjes së ekstremit të djathtë të Orban.
“Me këtë sfidë të ri që po ngrihe, partia Tisza e Peter Magyar, ekziston një shans realist për të rrëzuar Orban-in dhe potencialisht për të reformuar vendin për të ndaluar autokratizimin që kemi parë gjatë një dekade e gjysmë të fundit dhe për t’u rikthyer në një mënyrë më demokratike qeverisjeje dhe thjesht në funksionimin e përgjithshëm të shtetit”, thotë Vegh.
Mbetet për t’u parë nëse Magjia do t’i ndjekë reformat që ka premtuar nëse partia e tij fiton zgjedhjet, dhe varet gjithashtu nga sa shumicë mund të sigurojë në parlament, thotë Vegh. Nëse partia e tij fiton shumicën prej dy të tretash, ai “do të ketë pothuajse dorë të lirë për të reformuar vendin”, thotë ajo. Nëse partia fiton vetëm një shumicë të thjeshtë, do të ishte më sfiduese për Magjiarën të zbatojë reforma të rëndësishme institucionale.
Por Vegh vëren gjithashtu se mënyra se si Hungarezët do t’i përgjigjen kritikave do të jetë “një matje e karakterit të tij demokratie, që nuk varet nga të paturit e shumicës kushtetuese”.
“Ai nuk ka nevojë për shumicën prej dy të tretash për t’u shkëputur nga lloji i retorikës polarizuese dhe populiste që Orban e bëri në mënyrë efektive qendrën e diskursit publik hungarez”, thotë ajo. Nëse zgjidhet Magyar dhe ai u përgjigjet “kritikave në një mënyrë të ndryshme, nëse pranon përgjegjësinë, ky do të jetë një tregues i rëndësishëm se sa demokrat mund të jetë ai në të vërtetë”.
“Orban nuk i pranon kritikat, Orban përpiqet të heshtë zërat kritikë duke ushtruar presion mbi median e pavarur, shoqërinë civile, partitë e tjera politike. Nuk keni nevojë për një shumicë prej dy të tretash për t’iu qasur ndryshe pluralizmit, diversitetit të pikëpamjeve”, vazhdon Vegh.
Çfarë mund të nënkuptojnë zgjedhjet për BE-në
Nën udhëheqjen e Orban, marrëdhënia e Hungarisë me BE-në është bërë gjithnjë e më e diskutueshme gjatë viteve. Kryeministri është “bërë një gjemb në këmbë për Bashkimin Evropian”, thotë Bergmann, duke përdorur shpesh të drejtën e tij të vetos në një mënyrë që ka penguar reagimin e BE-së ndaj çështjeve të ndryshme , veçanërisht luftës në Ukrainë. Hungaria, për shembull, ka bllokuar përpjekjet e BE-së për të vendosur sanksione kundër Rusisë për shkak të luftës, si dhe për të mbështetur Ukrainën.
“Në fakt, gjatë viteve të fundit, qeveria hungareze ka bllokuar vendimmarrjen e BE-së, ka penguar aftësinë e BE-së për të vepruar vërtet si një fuqi globale. Mendoj se nëse Orban qëndron në pushtet, atëherë kjo sjellje do të vazhdojë, nuk ka asnjë tregues se do të ndryshojë”, thotë Vegh.
Megjithatë, nëse partia e Hungarisë fiton zgjedhjet, Vegh thotë se ajo pret “që të ketë një ndryshim dhe një qeveri Tisza do t’i qaset Bashkimit Evropian në mënyrë shumë më konstruktive”.
Partia hungareze “e pozicionon Hungarinë si një anëtare të BE-së që dëshiron të jetë anëtare e BE-së, që dëshiron të bashkëpunojë, që dëshiron ta përdorë këtë kuadër në dobi të vendit, në vend që të minojë veprimin e përbashkët të unionit”, thotë Végh.
Lidhur me Ukrainën, Vegh thotë se pret që “Magjari nuk do të vërë veton të plotë”.
“Ai nuk do të përfaqësonte interesat ruse në procesin e vendimmarrjes së BE-së, dhe kjo është tashmë një ndryshim i madh” nga Orban, thotë Végh.
Nëse Magjari mban premtimin e tij për të zbatuar reforma kundër korrupsionit në Hungari, kjo mund të ndihmojë gjithashtu në riparimin e marrëdhënieve të vendit me BE-në, pasi shumica e tensioneve në marrëdhënie rrjedhin nga rritja e korrupsionit në Hungari, thotë Végh. Në vitin 2022, BE filloi të pezullojë miliarda dollarë fonde për Hungarinë për shkak të shkeljeve të standardeve të bllokut për sundimin e ligjit.
Ekspertët i thonë revistës TIME se ekonomia në vështirësi e Hungarisë është një nga arsyet pse partia e Orban-it po jep rezultate të dobëta në këto zgjedhje. Nëse partia e Magjistarit fiton zgjedhjet, zbaton reformat e premtuara dhe rregullon marrëdhënien e Hungarisë me BE-në, atëherë blloku ka të ngjarë të lëshojë fonde për vendin, gjë që “do të krijojë një fitim të papritur ekonomik”, thotë Bergmann. Sasia e fondeve që BE-ja do t’i lëshojë Hungarisë, thotë Vegh, varet nga shkalla e reformave të bëra nëse partia e Magjistarit fiton zgjedhjet.
Udhëheqja e re në Hungari mund të çojë gjithashtu në biseda rreth bërjes së ndryshimeve në rregullat qeverisëse të BE-së. BE-ja duhet të ketë unanimitet midis 27 vendeve anëtare për të ndërmarrë veprime për çështje të caktuara, një rregull që disa e kanë kritikuar si një rregull që, ndonjëherë, mund të kufizojë efektivitetin e unionit.
“Shpresa, mendoj unë, për Evropën është që nëse këto zgjedhje shkojnë në anën tjetër dhe Orban largohet, atëherë mund të fillojnë biseda rreth reformimit të BE-së dhe përmirësimit të funksionimit të saj”, thotë Bergmann.
A mund të ndikojë në zgjedhje mbështetja e Trump dhe Vance për Orban?
Në një tubim në Hungari të martën, Vance i telefonoi Trump dhe e vuri telefonin në altoparlant në mënyrë që publiku të mund ta dëgjonte Presidentin Amerikan ndërsa ai përgëzonte Orban-in, veçanërisht për politikat e Orban -it kundër emigrantëve. Trump e përshkroi Orban -in si “një njeri fantastik” dhe tha se kryeministri hungarez “nuk i lejoi njerëzit të sulmonin vendin tuaj dhe të pushtonin vendin tuaj siç kanë bërë njerëzit dhe kanë shkatërruar vende të tjera”.
“Unë jam një fans i madh i Viktorit. Unë jam me të gjatë gjithë kohës”, tha Trumpi.
Nuk është e qartë se çfarë ndikimi, nëse ka, mund të ketë tek votuesit hungarezë mbështetja e Trump dhe Vance për Orban -in në këtë pikë. Sondazhet tregojnë se Trump është një politikan polarizues midis njerëzve në Hungari: 46% e njerëzve në vend kanë pak ose aspak besim tek ai si një udhëheqës botëror, ndërsa 53% kanë një farë ose shumë besim tek ai, sipas një sondazhi të publikuar nga Qendra Kërkimore Pew qershorin e kaluar.
Si Véegh ashtu edhe Bergmann thanë se nuk mendonin se përpjekjet e politikanëve amerikanë për të promovur Orban do të ishin efektive.
“Nuk mendoj se kjo do të rezultojë në ndonjë lloj nxitjeje të madhe për Orban-in. Në vend të kësaj, duket si një shkallë dëshpërimi për Orban-in”, thotë Bergmann.
“Mendoj se tani njerëzit e dinë se për kë duan të votojnë. Edhe për votuesit e pavendosur, politika e jashtme nuk është përparësia kryesore; kostoja e jetesës është përparësia kryesore. JD Vance nuk bën asgjë për çështjet e kostos së jetesës, kështu që fakti që ai erdhi nuk do t’i lëkund votuesit e pavendosur në asnjë drejtim”, thotë Vegh.
Ndërsa Orban shihet si një model i lëvizjes së ekstremit të djathtë, Vegh thotë se, nëse partia e tij humbet zgjedhjet, kjo mund të mos ketë ndikime të drejtpërdrejta në rritjen e politikanëve të ekstremit të djathtë në nivel global.
“Në veçanti në Evropë, rritja e partive të ekstremit të djathtë nxitet nga dinamikat e brendshme”, thotë ajo. Pra, edhe nëse partia e Orban humbet, “konteksti francez, konteksti polak, ai italian do të përcaktojnë suksesin e përgjithshëm të partive të ekstremit të djathtë në vendet e dhëna”.
Në të njëjtën kohë, nëse Fidesz i Orban humbet, kjo do t’u linte partive të ekstremit të djathtë “një mësim të rëndësishëm”. Kuptimi se edhe regjimi i Viktor Orban nuk është i pagabueshëm dhe se është e mundur, në fund të fundit, të biesh nga pushteti në këtë gjendje hibride të një regjimi”, thotë Vegh.
