Debati mbi përfshirjen e diasporës në proceset zgjedhore dhe aktivitetin politik të partive në Shqipëri po merr gjithnjë e më shumë vëmendje, sidomos pas zgjedhjeve të fundit. Sipas analizave të Instituti i Studimeve Politike, vota e diasporës ka pasur ndikim konkret në rezultatin elektoral, veçanërisht në qarqe si Vlora, ku votat e ardhura nga jashtë vendit ndikuan në ndarjen e mandateve mes forcave kryesore politike.
Përfshirja e diasporës ka rritur edhe angazhimin e partive politike jashtë vendit, duke sjellë një prani më të madhe të tyre në komunitetet shqiptare. Megjithatë, kjo praktikë ka hapur një debat të fortë ligjor, pasi kuadri aktual nuk e parashikon qartë zhvillimin e aktivitetit politik jashtë territorit të Shqipërisë.
Ligji për partitë politike përcakton se veprimtaria e tyre shtrihet vetëm brenda territorit të Republikës së Shqipërisë, ndërsa mungojnë dispozita që lejojnë apo rregullojnë aktivitetin në diasporë. Po ashtu, as legjislacioni zgjedhor dhe as ai penal nuk mbulojnë monitorimin e fushatave, financimeve apo ndikimeve që mund të lindin nga aktivitetet politike jashtë vendit.
Sipas ekspertëve, kjo krijon një situatë të dyfishtë, ku ligji ekziston “de juro”, por në praktikë nuk zbatohet “de facto”. Edhe vetë Komisioni Qendror i Zgjedhjeve akuzohet për aplikim standardesh të ndryshme, duke garantuar rregulla strikte brenda vendit, por pa mekanizma të qartë kontrolli për votimin jashtë tij.
Një tjetër shqetësim lidhet me faktin se aktiviteti i partive në diasporë zhvillohet pa mekanizma të qartë monitorimi, përfshirë burimet e financimit, ndikimet e mundshme të palëve të treta, si dhe garantimin e fshehtësisë së votës.
Sipas Institutit te Studimeve Politike, zgjidhja e vetme mbetet reforma e kuadrit ligjor, duke përfshirë ligjin për partitë politike dhe Kodin Zgjedhor, për të reflektuar realitetin e ri të përfshirjes së diasporës.
Megjithatë, pavarësisht kësaj nevoje, partitë politike – përfshirë Partia Socialiste e Shqipërisë, Partia Demokratike e Shqipërisë dhe Partia e Lirisë – vijojnë aktivitetin në diasporë, duke krijuar një praktikë të konsoliduar që shpesh shihet si jashtë kuadrit aktual ligjor.
Ekspertët theksojnë se rikthimi i aktivitetit të partive në përputhje me ligjin është një detyrim kushtetues, por edhe një kriter i rëndësishëm në procesin e integrimit europian të Shqipëria.
Në këtë kuadër, reforma ligjore konsiderohet thelbësore për të garantuar transparencë, barazi dhe besueshmëri në sistemin politik dhe zgjedhor të vendit.
