Shqipëria ka krijuar gjatë dekadës së fundit një sistem gjithnjë e më të gjerë kontrolli mbi integritetin e zyrtarëve dhe institucioneve publike, por zbatimi i këtyre mekanizmave dhe krijimi i një kulture të qëndrueshme etike mbeten ende sfidë. Ky është një nga përfundimet e një raporti të Institutit të Studimeve Politike (ISP), i cili analizon standardet e integritetit për zyrtarët e lartë, sistemin e drejtësisë, konfliktin e interesit, emërimet publike, lobimin dhe përgjegjësinë etike.
Sipas raportit, kuadri shqiptar i integritetit përfshin sot një numër mekanizmash që disa vite më parë nuk ekzistonin në këtë formë. Në të bëjnë pjesë procesi i rivlerësimit kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve, ligji për garantimin e integritetit të personave që zgjidhen ose emërohen në funksione publike, deklarimi dhe kontrolli i pasurisë, rregullat për konfliktin e interesit, kodet profesionale të sjelljes dhe rregullat për lobimin.
Në planin formal, kjo përbën një ndryshim të rëndësishëm të mënyrës se si kontrollohet integriteti në institucionet shqiptare.
Por, sipas ISP-së, problemi kryesor tashmë është në një tjetër nivel: sa funksionojnë këto rregulla në praktikë dhe sa janë shndërruar në kulturë institucionale?
Raporti vëren se një veprim mund të mos jetë i ndaluar drejtpërdrejt nga ligji, por njëkohësisht të krijojë konflikt interesi ose të ngrejë pikëpyetje të arsyeshme mbi afërsinë e një zyrtari me interesa private apo politike.
Pikërisht këtu, sipas analizës, qëndron dallimi mes ligjshmërisë dhe integritetit.
Jo çdo gjë që lejon ligji është domosdoshmërisht etikisht e përshtatshme
ISP argumenton se standardi për një zyrtar publik nuk mund të jetë vetëm pyetja “a e ndalon ligji?”.
Në raste të caktuara duhet të merret në konsideratë edhe nëse një veprim është në përputhje me besimin që kërkon funksioni publik.
Kjo bëhet veçanërisht e rëndësishme për drejtuesit e institucioneve të drejtësisë, deputetët, zyrtarët e lartë dhe personat që ushtrojnë funksione me ndikim të drejtpërdrejtë në vendimmarrje.
Sipas raportit, një zyrtar mund të ketë të drejtë ligjore të kryejë një aktivitet privat, por pozicioni që mban mund t’i kërkojë një nivel më të lartë vetëpërmbajtjeje sesa një qytetari të zakonshëm.
Çfarë ndodh pas vettingut?
Një tjetër problem i evidentuar lidhet me kujtesën institucionale.
Raporti ngre shqetësimin se informacioni mbi historikun e integritetit të një personi mund të humbasë rëndësinë sapo ai largohet nga një institucion dhe kandidon për një funksion tjetër.
ISP propozon që vendimet përfundimtare të rivlerësimit të jenë pjesë e informacionit që merret në konsideratë gjatë emërimeve të ardhshme.
Kjo, sipas raportit, nuk duhet të nënkuptojë një ndalim automatik dhe të përjetshëm për të mbajtur një funksion publik. Në vend të kësaj, institucioni që bën emërimin duhet të shpjegojë nëse dhe përse gjetjet e mëparshme janë relevante për detyrën e re.
Raporti kërkon gjithashtu që të bëhet dallim i qartë mes rasteve kur një person është shkarkuar përfundimisht, ka dhënë dorëheqjen gjatë një procedure apo kur një procedurë nuk ka përfunduar.
Konflikti i interesit në Kuvend
Një tjetër fushë ku ISP propozon ndryshime është Kuvendi.
Raporti rekomandon krijimin e një Regjistri Publik të Konflikteve të Interesit të deputetëve, ku qytetarët të mund të shohin natyrën e konfliktit dhe mënyrën se si është menaxhuar.
Sipas rekomandimeve, deputetët duhet të deklarojnë interesin personal përpara se të marrin pjesë në procedura ku ekziston një interes i drejtpërdrejtë.
Në rastet kur konflikti është konkret, propozohet që deputeti të mos marrë pjesë në vendimmarrjen përkatëse.
Raporti ngre gjithashtu si çështje për t’u rregulluar rastet kur një deputet ushtron kontroll parlamentar ndaj një institucioni ligjzbatues që mund të jetë duke zhvilluar një procedurë individuale ndaj tij.
“Revolving doors” dhe kalimi nga pushteti te biznesi
ISP ndalet edhe te fenomeni i njohur si “revolving doors”, pra kalimi i zyrtarëve nga funksionet publike drejt sektorit privat ose anasjelltas.
Sipas raportit, për funksionet me risk të lartë duhet të përcaktohen periudha të detyrueshme “cooling-off”, gjatë të cilave ish-zyrtari nuk mund të marrë menjëherë poste ose angazhime që lidhen drejtpërdrejt me përgjegjësitë që kishte në detyrën e mëparshme.
Raporti propozon periudha që mund të variojnë nga 6 deri në 24 muaj, në varësi të funksionit dhe nivelit të aksesit që zyrtari ka pasur në informacion ose vendimmarrje.
Qëllimi është shmangia e situatave ku një zyrtar përdor menjëherë pas largimit nga detyra kontaktet, informacionin ose ndikimin e krijuar gjatë mandatit për përfitime private.
Lobimi, një tjetër pikë e dobët
Raporti propozon gjithashtu forcimin e transparencës mbi lobimin.
ISP kërkon që regjistri i lobimit të jetë elektronik, publik dhe i kërkueshëm, duke bërë të mundur identifikimin e lobistit, klientit, institucionit, zyrtarit të kontaktuar dhe çështjes për të cilën është ushtruar ndikimi.
Një tjetër rekomandim është krijimi i një “gjurme legjislative”, përmes së cilës qytetarët të mund të kuptojnë se cilat kontribute të jashtme kanë ndikuar në hartimin ose ndryshimin e një projektligji.
Sipas raportit, transparenca duhet të jetë e mjaftueshme për të dalluar lobimin profesional nga konsultimi publik, aktiviteti akademik apo kontributi i shoqërisë civile.
Drejtësia kërkon standard më të lartë
Në mënyrë të veçantë, raporti propozon forcimin e mekanizmave të etikës në sistemin e drejtësisë.
ISP rekomandon që Këshilli i Lartë Gjyqësor dhe Këshilli i Lartë i Prokurorisë të kenë procedura të qarta për vlerësime etike që nuk janë domosdoshmërisht procedime disiplinore.
Qëllimi do të ishte parandalimi i problemeve përpara se ato të shndërrohen në shkelje disiplinore apo çështje penale.
Raporti sugjeron gjithashtu që këshilltarët e etikës të mund të japin opinione paraprake për aktivitetet jashtëfunksionale të magjistratëve me profil të lartë, sidomos kur këto aktivitete përfshijnë financim privat ose publik, sponsorizime, pjesëmarrje politike apo ekspozim të lartë mediatik.
Për drejtuesit e gjykatave dhe prokurorive kërkohet një standard edhe më i lartë vetëpërmbajtjeje në marrëdhëniet me aktorët politikë.
Integriteti dhe rruga drejt BE-së
Sipas ISP-së, debati për integritetin merr rëndësi edhe më të madhe në kushtet kur Shqipëria ndodhet në procesin e negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian.
Raporti thekson se standardet europiane nuk e shohin integritetin vetëm si luftë ndaj korrupsionit penal. Në fokus janë edhe etika, konfliktet e interesit, deklarimi i interesave, marrëdhëniet me palët e treta, kufizimet pas përfundimit të mandatit dhe transparenca e vendimmarrjes.
Për këtë arsye, sipas ISP-së, Shqipëria nuk duhet të matet vetëm me numrin e ligjeve që ka miratuar, por me mënyrën se si këto ligje zbatohen në raste konkrete.
“Nuk është e ndaluar” nuk duhet të jetë standardi i vetëm, është në thelb mesazhi i raportit.
Sipas ISP-së, faza e ardhshme duhet të fokusohet më pak në krijimin e rregullave të reja dhe më shumë në zbatimin e atyre që ekzistojnë.
Institucionet duhet të krijojnë mekanizma realë këshillimi etik, të publikojnë konfliktet e interesit, të forcojnë transparencën e lobimit dhe të ruajnë informacionin relevant për integritetin e zyrtarëve edhe kur ata kalojnë nga një funksion në tjetrin.
Në fund, raporti arrin në një përfundim të qartë: Shqipëria ka ndërtuar një pjesë të rëndësishme të infrastrukturës ligjore të integritetit, por sfida tani është që kjo infrastrukturë të kthehet në sjellje të përditshme dhe në kulturë institucionale.
Raporti i plotë i Institutit të Studimeve Politike është publikuar në gusht 2026 dhe përmban rekomandime të posaçme për sistemin e drejtësisë, Kuvendin, partitë politike, konfliktin e interesit, emërimet publike, “revolving doors” dhe lobimin.
