Imuniteti parlamentar është një nga ato mekanizma që në Shqipëri ka qenë prej vitesh në qendër të përplasjes mes politikës dhe drejtësisë. I krijuar për të mbrojtur deputetët nga presionet politike dhe ndjekjet arbitrare, imuniteti është kthyer në disa raste në një pikë të fortë debati.
Kur është mbrojtje institucionale dhe kur shndërrohet në pengesë për drejtësinë?
Historia e parlamentit shqiptar tregon se imuniteti nuk ka qenë gjithmonë i njëjtë. Rregullat kanë ndryshuar ndjeshëm, sidomos pas reformave kushtetuese të vitit 2012. Sot një deputet mund të ndiqet penalisht pa autorizim paraprak të Kuvendit, ndërsa autorizimi parlamentar kërkohet për arrestimin ose heqjen e lirisë, si dhe për kontrollin personal apo të banesës.
Por përpara ndryshimeve kushtetuese, mbrojtja ishte shumë më e gjerë.
Nga Ilir Meta te Fatos Nano, imuniteti përdorej si mburojë politike
Një nga rastet e para të bujshme pas viteve ’90 ishte ai i Ilir Metës.
Në vitin 1992, kur ishte deputet i Partisë Socialiste, Kuvendi vendosi heqjen e imunitetit të tij pas akuzave të ngritura nga mazhoranca e kohës për nxitje të revoltave në Poliçan.
Më pas erdhi një tjetër emër i rëndësishëm i politikës shqiptare, Fatos Nano.
Në korrik 1993, Kuvendi votoi për heqjen e imunitetit të Nanos. Ish-kryeministri u dënua më pas me 12 vite burg për akuzat e ngritura ndaj tij.
Çështja u konsiderua për vite me radhë si një nga shembujt më të fortë të përdorimit politik të drejtësisë në Shqipëri. Nano u lirua në vitin 1997 dhe më vonë u shpall i pafajshëm.
Rasti tregoi edhe anën tjetër të imunitetit. Në një sistem politik të polarizuar, heqja e mbrojtjes së një deputeti mund të përdorej si instrument presioni ndaj kundërshtarit.
Azgan Haklaj, rasti që tregoi fuqinë e imunitetit
Në vitin 2001 ndodhi një tjetër rast i veçantë.
Azgan Haklaj, i cili ishte arrestuar dhe ndodhej në burg, u zgjodh deputet. Me hyrjen në Parlament, statusi i tij ndryshoi dhe Gjykata e Lartë vendosi revokimin e masës së sigurisë, duke e lënë të lirë.
Haklaj akuzohej për nxitje dhe organizim të sulmeve ndaj institucioneve shtetërore, gjykatës dhe policisë në Tropojë.
Ky rast është përmendur shpesh në historikun e imunitetit parlamentar pikërisht sepse tregon se sa e fortë ishte mburoja që statusi i deputetit mund t’i jepte një personi përballë masave të sigurisë.
Azem Hajdari dhe ngjarjet e Mamurrasit
Në vitin 1998, Kuvendi i hoqi imunitetin deputetit të PD-së, Azem Hajdari.
Vendimi erdhi pas një incidenti në Mamurras dhe kërkesës së Prokurorisë për hetime të mëtejshme. Hajdari akuzohej për nxitje të akteve të dhunshme dhe fyerje të policisë.
Rasti ishte një tjetër përplasje e fortë politike rreth pyetjes nëse një deputet duhet të trajtohet ndryshe nga një qytetar i zakonshëm kur përballet me hetimin penal.
Sali Berisha dhe 14 shtatori
Edhe Sali Berisha është përballur me një procedurë për heqjen e imunitetit.
Në lidhje me ngjarjet e 14 shtatorit 1998, kur protestuesit sulmuan institucione shtetërore në Tiranë, imuniteti i Berishës u hoq. Megjithatë, ndaj tij nuk u mor ndonjë masë dhe çështja përfundoi me pushim.
Ky rast është i rëndësishëm edhe për një arsye tjetër. Pasi tregon se heqja e imunitetit nuk do të thotë automatikisht arrestim apo shpallje fajësie. Ajo thjesht i hap rrugë procedurës së drejtësisë, në varësi të rrethanave dhe provave.
“Afera e drurit të arrës” dhe deputetët që nuk humbën imunitetin
Jo të gjitha kërkesat për heqjen e imunitetit janë miratuar.
Në vitet e para të demokracisë, për deputetët Genc Ruli dhe Rexhep Uka u kërkua heqja e imunitetit lidhur me të ashtuquajturën aferë e “Drurit të arrës”. Megjithatë, Kuvendi nuk e miratoi kërkesën.
Një tjetër rast ishte ai i Nikollë Lesit në vitin 2004. Prokuroria kërkoi heqjen e imunitetit të tij për një çështje që lidhej me nxjerrjen e sekretit shtetëror, por Parlamenti votoi kundër.
Pra, në atë periudhë, vota e deputetëve ishte vendimtare për të përcaktuar nëse një koleg i tyre mund të vihej realisht përballë një hetimi penal apo masave të tjera.
Gërdeci dhe Fatmir Mediu
Një nga rastet më të njohura është ai i Fatmir Mediut pas tragjedisë së Gërdecit.
Në vitin 2008, Mediu, atëherë ministër i Mbrojtjes dhe deputet, dha dorëheqjen nga posti dhe deklaroi se hiqte dorë nga imuniteti.
Megjithatë, Gjykata Kushtetuese ndërhyri dhe sqaroi se imuniteti parlamentar nuk ishte një e drejtë personale e deputetit, por një garanci e institucionit parlamentar.
Në këtë kuptim, nuk mjaftonte deklarimi individual i deputetit; procedura duhej të kalonte përmes Kuvendit. Rasti i Mediut u kthye në një nga argumentet kryesore për reformimin e sistemit të imunitetit.
Nikollaq Neranxi dhe kërkesa për hetim
Në vitin 2009, Kuvendi miratoi heqjen e imunitetit të deputetit Nikollaq Neranxi, pas kërkesës së Prokurorisë së Përgjithshme.
Hetimi lidhej me dyshime për kontrabandë dhe vepra të tjera ekonomike.
Sipas të dhënave të publikuara në atë kohë, 62 deputetë votuan pro kërkesës së Prokurorisë.
Ilir Meta dhe videoja me Dritan Priftin
Një tjetër moment i rëndësishëm erdhi në vitin 2011.
Pas publikimit të videos së regjistruar nga ish-ministri Dritan Prifti, ku shfaqej një bisedë mes tij dhe Ilir Metës, Prokuroria kërkoi që Meta të mund të ndiqej penalisht.
Në shkurt 2011, Kuvendi i hapi rrugë Prokurorisë për procedimin ndaj Metës për akuzën e korrupsionit.
Ky rast ishte veçanërisht i rëndësishëm sepse ndodhi në një kohë kur debati për kufizimin e imunitetit ishte bërë tashmë pjesë e reformës politike dhe institucionale.
Edhe Dritan Prifti humbi imunitetin në vitin 2011, në një proces që lidhej me akuza për shpërdorim detyre. Më vonë, çështja ndaj tij u pushua nga Prokuroria.
Rasti është një tjetër shembull që tregon se heqja e imunitetit nuk është e barabartë me fajësinë.
Viti 2012, ndryshimi që ndryshoi gjithçka
Pika e kthesës erdhi në vitin 2012.
Kushtetuta u ndryshua dhe u kufizua ndjeshëm mbrojtja e deputetëve. Që prej atëherë, një deputet mund të ndiqet penalisht pa pasur nevojë për autorizim të Kuvendit.
Autorizimi parlamentar mbetet i nevojshëm për arrestimin ose forma të tjera të heqjes së lirisë, si dhe për kontrollet personale ose të banesës.
Ky ndryshim solli një parim të ri. Deputeti nuk është më i paprekshëm nga hetimi penal vetëm sepse ka mandat parlamentar.
Saimir Tahiri, prova e parë e madhe e sistemit të ri
Në vitin 2016, sistemi i ri u vu përballë një prove të rëndësishme me ish-ministrin e Brendshëm dhe deputetin Saimir Tahiri.
Prokuroria kërkoi autorizim për heqjen e imunitetit të tij në kuadër të hetimeve.
Ndryshe nga sistemi i vjetër, deputeti nuk ishte më i mbrojtur nga vetë ndjekja penale, por çështja e arrestimit kërkonte autorizim parlamentar.
Në atë kohë, mazhoranca nuk e miratoi kërkesën për arrestim, duke kërkuar prova më të forta. Më pas, kuadri procedural ndryshoi sërish.
Berisha dhe dosja “Partizani”
Një tjetër rast që e ka kthyer imunitetin në qendër të debatit është ai i Sali Berishës.
Në kuadër të hetimeve për çështjen “Partizani”, SPAK dhe gjykata vendosën masa ndaj ish-kryeministrit, duke nisur një debat të gjatë kushtetues dhe politik mbi mënyrën se si zbatohet imuniteti i deputetit.
Berisha e ka kundërshtuar procedurën dhe ka argumentuar se ndaj tij nuk mund të veprohej pa autorizimin e Kuvendit. Në të njëjtën kohë, ai ka kërkuar publikisht edhe heqjen e përgjithshme të imunitetit të deputetëve, duke i bërë ata të barabartë me qytetarët e tjerë përballë drejtësisë.
Këtu qëndron një nga paradokset e debatit shqiptar. Një politikan mund të kërkojë heqjen e imunitetit në parim, por në një rast konkret ta konsiderojë përdorimin e tij të domosdoshëm për mbrojtjen e mandatit.
Rasti më i fundit: Belinda Balluku
Debati për imunitetin nuk i përket vetëm historisë.
Në muajt e fundit, rasti më i rëndësishëm ka qenë ai i deputetes Belinda Balluku.
SPAK i kërkoi Kuvendit heqjen e imunitetit të saj me qëllim arrestimin. Në mars 2026, deputetët e Partisë Socialiste votuan kundër kërkesës, me 82 vota. Kjo e pengoi heqjen e imunitetit dhe, rrjedhimisht, arrestimin e saj në atë fazë.
Rasti shkaktoi reagime edhe nga Bashkimi Evropian dhe ambasada të huaja në Tiranë, të cilat theksuan rëndësinë që SPAK të ketë mundësi të kryejë punën e tij në mënyrë efektive.
Pra, më shumë se 30 vite pas rasteve të para, pyetja është ende e njëjtë. A është imuniteti një garanci për funksionimin e Parlamentit apo një mekanizëm që mund të përdoret për të penguar drejtësinë?
Nga mburojë pothuajse absolute, në një mbrojtje të kufizuar
Historia e rasteve tregon një ndryshim të madh.
Në vitet ’90, imuniteti ishte shumë më i fortë dhe në disa raste mund të ndikonte drejtpërdrejt edhe në masat e sigurisë ndaj deputetëve.
Sot situata është ndryshe. Deputeti mund të hetohet dhe ndiqet penalisht pa autorizim të Kuvendit. Por, kur Prokuroria kërkon arrestimin e tij ose një masë që i heq lirinë, Parlamenti mund të ketë sërish fjalën vendimtare.
Dhe pikërisht këtu lind debati i madh politik dhe juridik. Sa duhet të mbrojë Parlamenti mandatin e një deputeti dhe në çfarë momenti kjo mbrojtje rrezikon të kthehet në pengesë për drejtësinë?
Rastet nga Ilir Meta e Fatos Nano, te Azem Hajdari, Fatmir Mediu, Saimir Tahiri, Sali Berisha dhe së fundmi Belinda Balluku tregojnë se përgjigjja nuk ka qenë gjithmonë e njëjtë. / E Vërteta.al (E.S)
