Ekonomitë e vendeve të Ballkanit Perëndimor po ndjekin modele të ndryshme zhvillimi, duke reflektuar prioritetet ekonomike, potencialet e tyre prodhuese dhe politikat e ndjekura ndër vite. Ndryshe nga Bashkimi Europian, ku aktiviteti ekonomik është më i diversifikuar dhe mbështetet në sektorë me vlerë të lartë të shtuar, si shërbimet profesionale, financiare dhe teknologjia, ekonomitë e rajonit vijojnë të kenë një varësi të konsiderueshme nga sektorët tradicionalë, si bujqësia, ndërtimi, industria përpunuese, tregtia dhe turizmi.
Të dhënat më të fundit për vitin 2024 mbi vlerën e shtuar bruto sipas aktiviteteve ekonomike tregojnë se secili vend i Ballkanit Perëndimor ka ndërtuar një profil të veçantë ekonomik. Shqipëria dallohet për peshën e lartë të ndërtimit dhe bujqësisë, Serbia për zhvillimin e teknologjisë së informacionit dhe industrisë, Mali i Zi për varësinë nga turizmi dhe shërbimet, ndërsa Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Bosnjë-Hercegovina ruajnë një rol të rëndësishëm të industrisë në ekonomitë e tyre.
Shqipëria, ekonomia më e mbështetur te ndërtimi
Shqipëria rezulton vendi me peshën më të lartë të sektorit të ndërtimit jo vetëm në Ballkanin Perëndimor, por edhe në Europë. Sektori i ndërtimit gjeneron 13.8% të vlerës së shtuar bruto të ekonomisë shqiptare, më shumë se dyfishi i mesatares së Bashkimit Europian, e cila është 5.5%.
Në vendet e tjera të rajonit, pesha e ndërtimit është dukshëm më e ulët. Në Kosovë arrin në rreth 10%, në Maqedoninë e Veriut 7.2%, ndërsa në Serbi, Bosnjë-Hercegovinë dhe Mal të Zi luhatet rreth nivelit 5-6%.
Rritja e shpejtë e investimeve në banesa, komplekse turistike dhe projekte të mëdha urbane ka qenë një nga faktorët kryesorë që ka mbështetur zgjerimin ekonomik të Shqipërisë gjatë viteve të fundit. Megjithatë, ekspertët e konsiderojnë një strukturë të tillë ekonomike si më pak të qëndrueshme në planin afatgjatë, pasi sektori i ndërtimit ka një potencial më të kufizuar për rritjen e produktivitetit, inovacionit dhe eksporteve krahasuar me sektorët industrialë dhe teknologjikë.
Një tjetër veçori e ekonomisë shqiptare është pesha e lartë e bujqësisë, e cila përfaqëson rreth 17-18% të vlerës së shtuar bruto. Ky nivel është shumë më i lartë se mesatarja e Bashkimit Europian, ku bujqësia kontribuon me më pak se 2%.
Pesha e konsiderueshme e bujqësisë tregon se një pjesë e madhe e punësimit dhe aktivitetit ekonomik mbetet e përqendruar në sektorë me produktivitet relativisht të ulët. Paradoksalisht, megjithëse bujqësia zë një pjesë të madhe të ekonomisë, çmimet e produkteve ushqimore në Shqipëri mbeten më të larta krahasuar me mesataren europiane në disa kategori, duke reflektuar sfidat që lidhen me produktivitetin dhe organizimin e sektorit.
Industria përbën vetëm rreth 12% të ekonomisë shqiptare, një nga nivelet më të ulëta në rajon. Ky tregues është dukshëm inferior krahasuar me Kosovën, Serbinë, Bosnjë-Hercegovinën dhe Maqedoninë e Veriut, ku industria përfaqëson mbi një të pestën e ekonomisë.
Nga ana tjetër, tregtia, transporti, akomodimi dhe shërbimet ushqimore përbëjnë së bashku mbi 20% të ekonomisë shqiptare, duke reflektuar rëndësinë në rritje të turizmit dhe konsumit në modelin ekonomik të vendit.
Një dobësi tjetër e ekonomisë shqiptare mbetet zhvillimi i kufizuar i sektorit financiar. Aktivitetet financiare dhe të sigurimeve përbëjnë rreth 2% të vlerës së shtuar bruto, nivel dukshëm më i ulët krahasuar me vendet e tjera të rajonit dhe me mesataren e Bashkimit Europian. Kjo pasqyron një treg financiar ende të pazhvilluar dhe varësi të lartë nga financimi bankar.
Në aspektin pozitiv, Shqipëria ka shënuar progres në sektorin e aktiviteteve profesionale, shkencore, teknike dhe shërbimeve administrative. Këto aktivitete zënë rreth 8.4% të ekonomisë, duke u renditur të dytat në rajon pas Serbisë dhe duke iu afruar mesatares së Bashkimit Europian.
Serbia, model ekonomik i orientuar drejt teknologjisë
Serbia paraqet një strukturë ekonomike më të diversifikuar dhe më të orientuar drejt sektorëve me vlerë të lartë të shtuar. Vendi dallohet veçanërisht për zhvillimin e sektorit të informacionit dhe komunikimit, i cili gjeneron rreth 10% të vlerës së shtuar bruto, niveli më i lartë në Ballkanin Perëndimor dhe afërsisht dy herë më i lartë se mesatarja europiane.
Për krahasim, në Shqipëri ky sektor kontribuon me vetëm 2.6% të ekonomisë, ndërsa në Kosovë me 2.5%.
Zhvillimi i industrisë së teknologjisë së informacionit ka ndihmuar Serbinë të rrisë eksportet e shërbimeve, të krijojë vende pune të kualifikuara dhe të tërheqë investime në sektorë inovativë. Ndryshe nga ndërtimi, sektori teknologjik ofron potencial më të madh për rritjen e produktivitetit dhe integrimin në zinxhirët globalë të vlerës.
Industria zë 21.2% të ekonomisë serbe, ndërsa ndërtimi vetëm rreth 6%, duke e bërë strukturën ekonomike të vendit më të balancuar. Serbia shfaq gjithashtu një rol më të rëndësishëm të financave, shërbimeve profesionale dhe aktiviteteve të pasurive të paluajtshme. Bujqësia përbën rreth 4% të ekonomisë, shumë më pak se në Shqipëri.
Mali i Zi, ekonomi e varur nga turizmi
Mali i Zi mbetet ekonomia më e orientuar drejt turizmit dhe shërbimeve në Ballkanin Perëndimor. Aktivitetet që lidhen me tregtinë, transportin, akomodimin dhe ushqimin gjenerojnë 32.6% të vlerës së shtuar bruto, niveli më i lartë në rajon dhe shumë mbi mesataren e Bashkimit Europian prej 18.9%.
Ky model ekonomik i ka sjellë vendit të ardhura të konsiderueshme nga turizmi dhe investimet në sektorin e shërbimeve, por njëkohësisht e ekspozon atë ndaj luhatjeve të kërkesës turistike dhe zhvillimeve ndërkombëtare.
Industria përfaqëson vetëm 10-11% të ekonomisë malazeze, ndërsa ndërtimi rreth 5%. Aktivitetet financiare dhe ato të lidhura me pasuritë e paluajtshme kanë gjithashtu një rol të rëndësishëm, të mbështetur nga investimet e huaja në prona dhe projekte turistike.
Kosova, ekonomi me peshë të lartë të industrisë dhe ndërtimit
Kosova paraqet një strukturë ekonomike ku industria, tregtia dhe ndërtimi luajnë rol dominues. Industria gjeneron 22.8% të vlerës së shtuar bruto, një nga nivelet më të larta në rajon.
Tregtia, transporti dhe shërbimet e lidhura me akomodimin përbëjnë afërsisht një të katërtën e ekonomisë, ndërsa ndërtimi zë rreth 10%, duke e renditur Kosovën të dytën në rajon pas Shqipërisë për peshën e këtij sektori.
Bujqësia kontribuon me 9.3% të ekonomisë, ndërsa sektorët e teknologjisë së informacionit, financave dhe shërbimeve profesionale mbeten më pak të zhvilluar krahasuar me vendet e tjera të rajonit.
Maqedonia e Veriut, strukturë më e balancuar ekonomike
Maqedonia e Veriut konsiderohet si një nga ekonomitë më të balancuara të Ballkanit Perëndimor për sa i përket shpërndarjes së aktiviteteve ekonomike. Industria zë rreth 21% të ekonomisë, ndërsa tregtia, transporti dhe shërbimet turistike kanë një peshë të ngjashme.
Ndërtimi përfaqëson 7.2% të vlerës së shtuar bruto, ndërsa bujqësia rreth 7%. Një karakteristikë e veçantë është pesha e lartë e aktiviteteve të pasurive të paluajtshme, të cilat përbëjnë 11.6% të ekonomisë, niveli më i lartë në rajon dhe mbi mesataren e Bashkimit Europian.
Bosnjë-Hercegovina ruan profilin industrial
Bosnjë-Hercegovina mbetet një nga ekonomitë më të industrializuara të rajonit. Industria përbën rreth 21% të vlerës së shtuar bruto dhe mbështetet kryesisht në industrinë përpunuese, energjinë dhe aktivitetet eksportuese drejt tregjeve europiane.
Sektori i tregtisë, transportit, akomodimit dhe ushqimit kontribuon me 24.7% të ekonomisë, duke e renditur vendin ndër më të orientuarit drejt shërbimeve tregtare pas Malit të Zi dhe Kosovës.
Bujqësia përfaqëson 5.4% të ekonomisë, ndërsa ndërtimi po ashtu rreth 5.4%. Megjithatë, sektorët e financave dhe shërbimeve profesionale mbeten më pak të zhvilluar krahasuar me ekonomitë e Bashkimit Europian.
Ballkani Perëndimor dhe sfida e transformimit ekonomik
Krahasimi i strukturës ekonomike të vendeve të Ballkanit Perëndimor tregon se rajoni vijon të mbështetet kryesisht në sektorë tradicionalë të zhvillimit ekonomik. Ndërkohë që Bashkimi Europian ka ndërtuar ekonomi të orientuara drejt dijes, teknologjisë dhe shërbimeve me vlerë të lartë të shtuar, vendet e Ballkanit mbeten më të varura nga ndërtimi, turizmi, industria tradicionale dhe bujqësia.
Shqipëria paraqet profilin më të veçantë në rajon për shkak të peshës së lartë të ndërtimit dhe bujqësisë, ndërsa Serbia ka bërë hapa më të mëdhenj drejt ekonomisë së teknologjisë. Mali i Zi mbështetet fuqishëm te turizmi, ndërsa Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Bosnjë-Hercegovina ruajnë një bazë më të fortë industriale.
Ekspertët vlerësojnë se sfida kryesore për ekonomitë e Ballkanit Perëndimor mbetet diversifikimi i strukturës ekonomike dhe orientimi gradual drejt sektorëve me produktivitet më të lartë, që krijojnë vende pune më të kualifikuara, nxisin eksportet dhe sigurojnë rritje ekonomike më të qëndrueshme në afatgjatë.
