Në politikën shqiptare, vendimet që shihen në publik nuk janë gjithmonë të vetmet që përcaktojnë drejtimin e një partie, një qeverie apo të një institucioni. Përtej debateve në Kuvend, deklaratave në media dhe përplasjeve mes mazhorancës e opozitës, ekziston një tjetër terren ku ushtrohet ndikimi. Marrëdhënia mes politikës, biznesit dhe grupeve të interesit.
Kjo nuk do të thotë se çdo vendim politik merret nga biznesi apo se pas çdo zhvillimi qëndron një marrëveshje e fshehtë. Por pyetja se kush ka akses te vendimmarrësit dhe sa transparent është ky ndikim mbetet një nga çështjet më të rëndësishme për një demokraci.
Në Shqipëri, bizneset kanë nevojë për shtetin, ndërsa politika ka nevojë për ekonominë. Qeveria merr vendime për taksat, koncesionet, tenderët, lejet, investimet publike dhe rregullat e tregut. Për biznesin, këto vendime mund të nënkuptojnë miliona euro. Për politikën, marrëdhënia me sipërmarrjen mund të sjellë mbështetje financiare, akses dhe ndikim.
Pikërisht këtu fillon zona gri.
Biznesi dhe politika, një marrëdhënie që kërkon transparencë
Në çdo vend demokratik, grupet e interesit kanë të drejtë t’u paraqesin politikëbërësve kërkesat e tyre. Lobimi, në vetvete, nuk është diçka e paligjshme. Problemi nis atëherë kur qytetarët nuk mund të kuptojnë më se për kë po vendoset një politikë dhe kush ka ndikuar në hartimin e saj.
Një ndryshim ligjor mund të paraqitet si reformë për interesin publik, por mund të ketë njëkohësisht edhe pasoja të drejtpërdrejta për një sektor të caktuar. Një projekt publik mund të justifikohet me nevojën për zhvillim, por pyetja se kush përfiton prej tij mbetet legjitime.
Në këtë pikë, transparenca nuk është luks. Është mënyra e vetme për të ndarë interesin publik nga interesi privat.
Kush ka akses te vendimmarrësit?
Në Shqipëri, një nga problemet më të vështira për t’u matur është pikërisht aksesi.
Kush mund të takohet me ministrin? Kush mund të flasë drejtpërdrejt me një deputet? Kush mund të ndikojë në një vendim ekonomik? Kush mund të kërkojë ndryshimin e një ligji? Dhe, mbi të gjitha, sa nga këto kontakte janë të dokumentuara dhe të bëra publike?
Një qytetar i zakonshëm nuk ka të njëjtin akses si një kompani e madhe. Një organizatë e vogël nuk ka të njëjtën mundësi lobimi si një grup biznesi me burime të konsiderueshme financiare.
Kjo krijon një pabarazi që nuk është gjithmonë e dukshme.
Nëse një vendim politik ndikohet nga një grup interesi, qytetari duhet të ketë mundësi ta dijë këtë. Jo për të ndaluar lobimin, por për të kuptuar se si është marrë vendimi.
Kontratat publike dhe pika ku interesi bëhet më i madh
Një nga fushat ku marrëdhënia politikë-biznes bëhet veçanërisht sensitive janë prokurimet publike, koncesionet dhe projektet e mëdha infrastrukturore.
Këtu qeveria dhe institucionet publike vendosin për mënyrën se si shpenzohen paratë e taksapaguesve. Për kompanitë, kontratat publike janë mundësi biznesi. Për shtetin, janë instrumente për të realizuar investime dhe shërbime.
Por sa më i madh të jetë interesi ekonomik, aq më e rëndësishme bëhet transparenca.
Një kontratë mund të jetë formalisht e ligjshme dhe sërish të ngrejë pyetje mbi konfliktin e interesit, favorizimin apo ndikimin politik.
Prandaj, debati nuk duhet të kufizohet vetëm te pyetja: “A është e ligjshme?”
Duhet të shkojë edhe më tej. “A është transparente? A është konkurruese? Kush përfiton? Dhe a ka pasur ndikim të padrejtë në vendimmarrje?”
Lobimi, ndikim i ligjshëm apo pushtet i padukshëm?
Lobimi është pjesë normale e politikës moderne. Kompanitë, shoqatat, sindikatat dhe organizatat e ndryshme kërkojnë të ndikojnë në politikat publike.
Por ekziston një ndryshim i madh mes lobimit transparent dhe ndikimit që ushtrohet në prapaskenë.
Nëse një grup interesi takohet me një deputet dhe argumenton pse një ligj duhet ndryshuar, kjo është pjesë e debatit demokratik.
Por nëse publiku nuk e di se kush ka financuar një fushatë, kush ka paguar për një aktivitet politik, kush ka pasur kontakte me vendimmarrësit dhe çfarë interesi ekonomik ka pasur pas një kërkese, atëherë transparenca dobësohet.
Dhe pikërisht aty lind dyshimi për kapjen e politikës nga interesa private.
A kontrollohet politika shqiptare nga biznesi?
Nuk ka një përgjigje të vetme.
Politika shqiptare nuk mund të përshkruhet thjesht si një sistem i kontrolluar nga biznesi. Por është po aq e vështirë të mohohet se biznesi dhe grupet e interesit kanë peshë në vendimmarrjen publike.
Çështja kryesore është sa e madhe është kjo peshë dhe sa transparente është ajo.
Në një demokraci të shëndetshme, biznesi mund të ketë ndikim, por nuk duhet të ketë privilegjin e një vendimmarrjeje të fshehtë. Politikani mund të dëgjojë sipërmarrjen, por duhet të përgjigjet para qytetarëve.
Ky është kufiri që shpesh bëhet i paqartë.
Kush fiton kur qytetari nuk e di?
Në fund, pyetja më e rëndësishme nuk është nëse ekzistojnë grupet e interesit. Ato ekzistojnë në çdo demokraci.
Pyetja është nëse qytetari mund të shohë gjurmën e ndikimit.
Kush e propozoi një ndryshim? Kush e mbështeti? Kush loboi për të? Kush përfitoi ekonomikisht? Kush e financoi aktivitetin politik? Kush kishte akses te vendimmarrësi?
Nëse këto pyetje kanë përgjigje, sistemi është më transparent.
Nëse përgjigjet mungojnë, hapet hapësirë për dyshime, klientelizëm dhe konflikt interesi.
Prandaj, debati për politikën shqiptare nuk duhet të ndalet vetëm te emrat që dalin në televizor apo te deklaratat e ditës.
Pushteti nuk ushtrohet vetëm në sallën e Kuvendit. Shpesh ai fillon shumë më herët, në takime, kontakte, interesa ekonomike dhe marrëdhënie që publiku nuk i sheh.
Dhe pikërisht këtu qëndron pyetja që meriton një përgjigje. Kush ndikon realisht në vendimet që marrin politikanët shqiptarë dhe sa nga ky ndikim është i dukshëm për qytetarët?
