Një dokument i deklasifikuar i Central Intelligence Agency (CIA), i hartuar në bashkëpunim me Qendrën e Inteligjencës Fotografike të Marinës Amerikane (Photographic Intelligence Center), zbulon rëndësinë e jashtëzakonshme strategjike që kishte Ishulli i Sazanit për mbrojtjen ushtarake të Shqipërisë gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë.
Raporti sekret, i titulluar “Sazan Island, Albania” dhe i datuar në korrik të vitit 1959, ofron një analizë të detajuar të bazuar në fotografi ajrore dhe vlerësime të inteligjencës amerikane mbi kapacitetet ushtarake të ishullit. Dokumenti hedh dritë mbi mënyrën se si Sazani konsiderohej nga ekspertët ushtarakë amerikanë si një pikë kyçe për kontrollin e hyrjes në Gjirin e Vlorës dhe në Detin Adriatik.
Sipas raportit, pozicioni gjeografik i ishullit i jepte atij një vlerë të veçantë strategjike. I vendosur përballë Gadishullit të Karaburunit dhe në hyrje të Gjirit të Vlorës, Sazani përbënte një pikë vëzhgimi dhe kontrolli që lejonte monitorimin e lëvizjeve detare në një nga korridoret më të rëndësishme të Adriatikut.
CIA konstatonte se i gjithë ishulli ndodhej nën kontroll të plotë ushtarak dhe se në të ishin të dislokuara njësi të ushtrisë dhe marinës shqiptare. Analiza e inteligjencës amerikane evidentonte praninë e një sistemi të organizuar mbrojtjeje, të ndërtuar për të përballuar kërcënime të mundshme detare dhe ajrore.
Në raport përmenden disa bateri artilerie bregdetare dhe kundërajrore të kalibrit 85 deri në 100 milimetra, të vendosura në pika strategjike të ishullit. Sipas ekspertëve amerikanë, këto armë mbështeteshin nga sisteme drejtimi radarik, çka rrite ndjeshëm efektivitetin e tyre në rast sulmi.
Një nga elementët më interesantë të dokumentit është identifikimi i një pozicioni të mundshëm të radarit të paralajmërimit të hershëm të tipit “TOKEN”. Ky sistem konsiderohej pjesë e rrjetit të mbrojtjes ajrore dhe kishte si funksion zbulimin në kohë të lëvizjeve të avionëve apo objektivave të tjerë që afroheshin drejt territorit shqiptar.
Përtej artilerisë dhe radarëve, raporti përshkruan Sazanin si një kompleks të fortifikuar ushtarak. Fotografitë ajrore kishin identifikuar pozicione mitralozësh, bunkerë, strehime të mbrojtura dhe ambiente magazinimi të ndërtuara nëntokë. Sipas vlerësimit të CIA-s, këto struktura e bënin ishullin një objektiv të vështirë për t’u neutralizuar në rast konflikti.
Një pjesë e rëndësishme e analizës i kushtohet Portit të Shën Kollit (San Nicolo Harbor), në bregun lindor të ishullit. Sipas dokumentit, aty funksiononte një bazë e vogël detare që përdorej nga Marina Shqiptare.
CIA raportonte se në port ishin dislokuar anije patrulluese të klasit “Kronshtadt”, të prodhimit sovjetik, si dhe disa silurues të vegjël. Këto mjete konsideroheshin të përshtatshme për patrullimin e vijës bregdetare dhe për kontrollin e lëvizjeve detare në hyrje të Gjirit të Vlorës.
Një tjetër element që tërhoqi vëmendjen e analistëve amerikanë ishte një strukturë rreth 220 këmbë e gjatë, e ndërtuar pranë zonës portuale. Sipas vlerësimit të tyre, objekti mund të përdorej për riparime nënujore të mjeteve patrulluese dhe të anijeve të vogla ushtarake.
Megjithatë, dokumenti rrëzon disa prej dyshimeve dhe hipotezave që qarkullonin në atë periudhë. Sipas CIA-s, fotografitë ajrore nuk ofronin prova që të mbështesnin pretendimet për ekzistencën e një baze nëndetësesh në Sazan.
Po ashtu, raporti nuk konfirmonte praninë e një depoje të madhe nëntokësore karburantesh, një tjetër element që ishte përfolur në qarqet e inteligjencës perëndimore gjatë viteve të Luftës së Ftohtë.
Analistët amerikanë nënvizonin gjithashtu se, krahasuar me vëzhgimet e mëparshme, në ishull nuk ishin konstatuar ndërtime të reja të rëndësishme apo zgjerime të mëdha të infrastrukturës ushtarake. Kjo sugjeronte se kapacitetet mbrojtëse të Sazanit kishin mbetur relativisht të pandryshuara në periudhën kur u krye analiza.
Dokumenti shoqërohej me harta të detajuara, skica teknike dhe fotografi ajrore ku identifikoheshin objektet kryesore ushtarake të ishullit. Përmes tyre, inteligjenca amerikane përpiqej të krijonte një panoramë sa më të saktë të potencialit mbrojtës të Shqipërisë në një nga periudhat më të tensionuara të përplasjes Lindje–Perëndim.
Raporti dëshmon interesin e vazhdueshëm të shërbimeve amerikane të inteligjencës për monitorimin e kapaciteteve ushtarake shqiptare gjatë kulmit të Luftës së Ftohtë. Për Uashingtonin, Sazani nuk ishte thjesht një ishull në hyrje të Gjirit të Vlorës, por një pikë strategjike me rëndësi të veçantë për kontrollin e Adriatikut dhe për vëzhgimin e aktivitetit ushtarak në një rajon me rëndësi të madhe gjeopolitike.
Më shumë se gjashtë dekada më vonë, dokumenti i deklasifikuar ofron një dëshmi të rrallë mbi mënyrën se si një ishull i vogël shqiptar konsiderohej nga superfuqitë e kohës si një hallkë e rëndësishme në arkitekturën e sigurisë dhe mbrojtjes së rajonit.
