Procesi i vetingut në sistemin e drejtësisë shqiptare është mbyllur zyrtarisht, me përfundimin e funksionimit të institucioneve kyçe të rivlerësimit si Komisioni i Pavarur i Kualifikimit (KPK) dhe Kolegji i Posaçëm i Apelimit (KPA).
Sipas të dhënave të bëra publike, institucionet që kanë administruar procesin e vetingut kanë përmbyllur veprimtarinë e tyre, ndërsa një pjesë e anëtarëve të tyre janë emëruar tashmë në funksione të reja, kryesisht brenda sistemit të drejtësisë dhe institucioneve të tjera publike. Mbyllja është shoqëruar edhe me një ceremoni përmbyllëse me fjalime zyrtare.
Ndërkohë, disa prej strukturave të ish-KPK-së kanë mbyllur edhe faqet e tyre zyrtare online, një zhvillim që sipas vëzhguesve e bën më të vështirë aksesin në dokumentacionin e plotë të procesit të vetingut, përfshirë vendimet, analizat dhe materialet referuese për qëllime studimore apo institucionale.
Një tjetër element i ngritur në debat është fakti se, deri në momentin e mbylljes së procesit, nuk është publikuar një raport përfundimtar i plotë nga institucionet e vetingut, i cili të përmbledhë bilancin e punës, problematikat e hasura gjatë zbatimit të procesit dhe rekomandimet për fazën pasuese të reformës në drejtësi.
Në këtë kontekst, ekspertë dhe institucione të shoqërisë civile kanë ngritur pyetje mbi mungesën e një dokumentimi të konsoliduar institucional të një prej reformave më të rëndësishme në sistemin e drejtësisë në vend.
Debat për aneksin kushtetues të vetingut
Me përfundimin e funksionimit të institucioneve të vetingut, në diskutim ka hyrë edhe e ardhmja e aneksit kushtetues që parashikonte këtë proces. Sipas analizave të Institutit të Studimeve Politike (ISP), ky aneks tashmë konsiderohet praktikisht i tejkaluar dhe jashtë funksionit, duke ngritur nevojën për rishikim ose heqje të tij nga Kushtetuta.
ISP thekson se në modele demokratike bashkëkohore, dispozita të tilla kalimtare trajtohen si masa të përkohshme dhe mbyllen menjëherë përmes procedurave institucionale dhe me konsensus të gjerë politik, zakonisht me shumicë të cilësuar në parlament.
Megjithatë, sipas vlerësimeve të publikuara, në rastin e Shqipërisë ende nuk është hapur një procedurë formale për këtë ndryshim kushtetues, nuk është zhvilluar një debat i plotë institucional dhe mungon një konsensus i qartë politik mbi mënyrën e adresimit të kësaj faze të re.
Kritika për funksionimin institucional
Në një analizë më të gjerë mbi efektet e reformës, theksohet se performanca e institucioneve mbetet faktori kyç në vlerësimin e shtetit të së drejtës, më shumë sesa deklaratat politike apo figurat individuale drejtuese.
Sipas kësaj qasjeje, Shqipëria vijon të përballet me sfida në funksionimin e institucioneve demokratike, ku parlamenti vlerësohet shpesh si i dobët në ushtrimin e rolit të tij kontrollues dhe ligjvënës, ndërsa veprimtaria e tij shihet kryesisht si miratim i iniciativave të ekzekutivit.
Në këtë kuadër, mungesa e një aktori të fortë institucional balancues dhe mungesa e një procesi të thelluar reflektimi mbi reformën në drejtësi, sipas analistëve, e vendos sistemin në një fazë tranzicioni të papërmbyllur.
Një kapitull i mbyllur pa bilanc të plotë
Mbyllja e vetingut shënon përfundimin formal të një prej proceseve më të rëndësishme të reformës në drejtësi në Shqipëri, por njëkohësisht hap debat mbi transparencën e tij, dokumentimin institucional dhe trashëgiminë që lë pas.
Në mungesë të një raporti përfundimtar të detajuar dhe të aksesueshëm publikisht, si dhe në kushtet kur struktura që e administruan procesin kanë përfunduar funksionimin, mbetet i hapur diskutimi mbi mënyrën se si ky kapitull do të studiohet, vlerësohet dhe trajtohet në të ardhmen institucionale të vendit.
Sipas vlerësimeve kritike, Shqipëria mbetet ende një nga rastet e rralla ku një kapitull kushtetues i përkohshëm është zbatuar për një proces të gjatë reformues, por pa një përmbyllje të plotë institucionale në formën e një bilanci përfundimtar gjithëpërfshirës.
