Zgjedhjet e 23 gushtit 2026 në Kazakistan nuk janë vetëm një garë për përbërjen e një parlamenti të ri. Ato janë testi i parë praktik i një arkitekture kushtetuese që ndryshon mënyrën e organizimit të pushtetit ligjvënës dhe marrëdhëniet ndërmjet institucioneve kryesore të shtetit.
Ky ishte mesazhi qendror i takimit informues të zhvilluar në Ambasadën e Kazakistanit në Tiranë me pjesëmarrjen e mediave shqiptare, një përfaqësuesi të diplomacisë shqiptare, ekspertëve dhe diplomatëve të Ambasadës. Ambasadori Iskander Aisariyev falënderoi të pranishmit, ndërsa Këshilltari Baurzhan Alzhanov paraqiti kuadrin zyrtar të reformës. Dr. Redion Luli e analizoi atë nga këndvështrimi i një eksperti shqiptar të së drejtës ndërkombëtare.
Kushtetuta e re u miratua me referendum më 15 mars dhe hyri në fuqi më 1 korrik 2026. Me hyrjen e saj në fuqi përfundoi mandati i parlamentit të mëparshëm me dy dhoma. Në vend të Senatit dhe Mazhilisit krijohet Kurultai, një organ ligjvënës njëdhomësh me 145 deputetë dhe mandat pesëvjeçar.
Sistemi zgjedhor është proporcional, me lista partiake dhe një zonë të vetme kombëtare. Shtatë parti kanë paraqitur 545 kandidatë për 145 vende. Pragu prej pesë për qind synon të ruajë një ekuilibër ndërmjet përfaqësimit politik dhe funksionalitetit parlamentar, ndërsa kuota e përbashkët 30 për qind për gratë, të rinjtë dhe personat me aftësi të kufizuara synon një përfshirje më të gjerë shoqërore.
Kurultai merr kompetenca që shkojnë përtej miratimit të ligjeve. Ai do të miratojë buxhetin dhe do të mbikëqyrë zbatimin e tij, do të japë pëlqimin për emërime të rëndësishme kushtetuese, do të dëgjojë raportet e Qeverisë dhe të Dhomës së Lartë të Auditimit dhe mund të votojë mosbesimin ndaj Qeverisë. Në këtë mënyrë, reforma synon të krijojë linja më të qarta të përgjegjësisë politike.
Ndryshimet nuk kufizohen vetëm te parlamenti. Kushtetuta krijon postin e Zëvendëspresidentit dhe qartëson procedurën e trashëgimisë presidenciale. Ajo parashikon gjithashtu Këshillin Popullor të Kazakistanit si organin më të lartë konsultativ, me të drejtën për të paraqitur projektligje në Kurultai dhe për të nisur një referendum kombëtar. Teksti i ri riafirmon statusin e pavarur të Gjykatës Kushtetuese dhe vendos theks te të drejtat e njeriut, sundimi i ligjit, mbrojtja e të dhënave personale, arsimi, shkenca dhe përgjegjësia mjedisore.
Sipas Alzhanov, “zgjedhjet e para për Kurultain nuk janë përfundimi i reformës, por fillimi i një faze të re institucionale”. Kjo formulë përmbledh edhe sfidën kryesore: kalimin nga dispozitat juridike te funksionimi i përditshëm i institucioneve.
Dr. Redion Luli vuri në dukje se struktura njëdhomëshe mund ta bëjë përgjegjësinë politike më të kuptueshme për qytetarët dhe ta thjeshtojë procesin legjislativ. Megjithatë, sipas tij, efikasiteti nuk mund të matet vetëm me shpejtësinë e miratimit të ligjeve. Ai varet nga cilësia e debatit, profesionalizmi i deputetëve, përfaqësimi real dhe mbikëqyrja e pushtetit ekzekutiv.
Në takim u diskutua gjithashtu për një tjetër zhvillim me rëndësi të drejtpërdrejtë për marrëdhëniet mes Kazakistanit dhe Shqipërisë: mundësinë e krijimit të një linje ajrore direkte mes dy vendeve. Një lidhje e drejtpërdrejtë ajrore do të mund të lehtësonte ndjeshëm lëvizjen e qytetarëve, biznesit dhe turistëve, duke krijuar kushte më të favorshme për rritjen e kontakteve ekonomike dhe njerëzore mes Shqipërisë dhe Kazakistanit.
Linja direkte do të kishte rëndësi edhe në kuadër të forcimit të lidhjeve të Shqipërisë me Azinë Qendrore. Përtej lehtësimit të udhëtimeve, një lidhje e tillë mund të shërbejë si një urë e re për bashkëpunimin në turizëm, tregti, investime, arsim dhe transport. Në një kohë kur marrëdhëniet ekonomike dhe infrastrukturore përgjatë Korridorit të Mesëm po marrin një rëndësi të shtuar, përmirësimi i ndërlidhjes mes dy vendeve shihet si një element me potencial strategjik.
Përvoja e Kazakistanit nuk mund të kopjohet mekanikisht në vende të tjera, për shkak të dallimeve historike, gjeografike dhe politike. Megjithatë, ajo ofron një rast studimi për mënyrën se si një shtet i madh, shumëetnik dhe me rol të rëndësishëm në Euroazi kërkon të përshtatë institucionet e tij ndaj sfidave të reja.
Diskutimi në Tiranë e lidhi reformën edhe me marrëdhëniet ndërmjet Kazakistanit dhe Shqipërisë. Stabiliteti institucional, siguria juridike, funksionimi i shtetit dhe përmirësimi i lidhjeve të transportit kanë rëndësi të drejtpërdrejtë për investimet, tregtinë, turizmin dhe bashkëpunimin dypalësh. Në këtë kuadër, zgjedhjet e 23 gushtit do të ndiqen jo vetëm si një proces i brendshëm politik, por edhe si fillimi i zbatimit të një modeli të ri shtetëror, në një periudhë kur dy vendet synojnë të zgjerojnë më tej marrëdhëniet e tyre.
