Reforma zgjedhore pritet të rikthehet në Shtator, qendër të debatit politik në Shqipëri, teksa partitë përballen me pyetjen se si duhet të ndryshojnë rregullat e garës për zgjedhjet e ardhshme. Në thelb të diskutimit nuk janë vetëm ndryshimet teknike në Kodin Zgjedhor, por mënyra se si ato mund të ndikojnë te partitë, kandidatët dhe përfaqësimi i qytetarëve në Kuvend.
Një nga çështjet më të rëndësishme mbetet mënyra e hartimit të listave të kandidatëve. Përvoja e zgjedhjeve të fundit ka treguar se beteja për një mandat nuk zhvillohet vetëm mes partive, por edhe brenda vetë listave. Kjo e bën mënyrën se si përcaktohen kandidatët një prej pikave më të debatueshme të reformës.
Nëse listat mbeten pjesërisht të mbyllura, kryetarët e partive dhe strukturat drejtuese do të vazhdojnë të kenë një ndikim të madh në përcaktimin e emrave që marrin mandatet. Nëse hapja e listave zgjerohet, pesha e votës së drejtpërdrejtë të qytetarit rritet dhe kandidatët marrin më shumë hapësirë për të konkurruar përtej vendimit të drejtimit të partisë.
Këtu lind edhe një nga pyetjet kryesore se a do të jetë reforma një hap drejt përfaqësimit më të madh të qytetarëve, apo do të forcojë kontrollin e partive mbi kandidatët?
Listat, pika ku përplasen partitë
Sistemi i listave është një nga çështjet që pritet të prodhojë debat të fortë. Për partitë e mëdha, kontrolli mbi renditjen e kandidatëve është një instrument i rëndësishëm politik. Për kandidatët, sidomos ata që nuk kanë një pozicion të fortë brenda strukturave partiake, një sistem më i hapur do të nënkuptonte mundësi më të madhe për t’u zgjedhur përmes votës.
Por hapja e listave nuk është automatikisht zgjidhje për çdo problem.
Një kandidat me mbështetje të madhe lokale ose me një profil të fortë publik mund të ketë avantazh ndaj një kandidati tjetër që mbështetet kryesisht te struktura e partisë. Në këtë mënyrë, reforma mund të ndryshojë edhe ekuilibrat brenda partive.
Për këtë arsye, beteja për listat nuk është thjesht teknike. Ajo lidhet drejtpërdrejt me pushtetin që kryetarët dhe strukturat partiake do të kenë mbi kandidatët.
Po partitë e vogla?
Një tjetër çështje e rëndësishme është pozita e partive të vogla.
Çdo ndryshim në mënyrën e shpërndarjes së mandateve, pragun zgjedhor, koalicionet apo formulën e konkurrimit mund të ndikojë drejtpërdrejt në mundësinë e tyre për të hyrë në Kuvend.
Nëse sistemi favorizon partitë më të mëdha, fragmentimi politik mund të ulet, por në të njëjtën kohë mund të zvogëlohet edhe hapësira për forcat e reja politike. Nëse krijohen më shumë mundësi për partitë e vogla, Kuvendi mund të bëhet më pluralist, por edhe më i fragmentuar.
Prandaj, pyetja nuk është vetëm se sa parti do të garojnë, por sa prej tyre do të kenë mundësi reale të përkthejnë votat në mandate.
Përfaqësimi i grave dhe grupeve të tjera
Reforma zgjedhore mund të rikthejë në diskutim edhe mënyrën se si garantohet përfaqësimi i grave në politikë.
Kuotat gjinore kanë rritur praninë e grave në institucionet e zgjedhura, por debati tashmë është zhvendosur edhe te pozicioni që kandidatët zënë në listë dhe mundësia reale për të marrë mandat.
E njëjta logjikë vlen edhe për përfaqësimin e të rinjve, profesionistëve dhe figurave që nuk kanë një karrierë të gjatë brenda partive politike.
Një reformë që hap më shumë hapësirë për konkurrencën individuale mund të sjellë në Kuvend figura të reja. Por kjo varet shumë nga mënyra se si do të ndërtohen listat dhe si do të numërohen votat.
Kush mund të fitojë dhe kush mund të humbasë?
Në çdo reformë zgjedhore ka fitues dhe humbës potencialë.
Partitë e mëdha mund të kenë avantazh në një sistem që ruan peshën e strukturave dhe listave të kontrolluara nga drejtuesit. Kandidatët individualë mund të fitojnë më shumë hapësirë në një sistem ku vota preferenciale ka peshë më të madhe.
Partitë e vogla do të shohin me kujdes çdo ndryshim që prek pragun dhe mënyrën e shpërndarjes së mandateve, ndërsa qytetarët do të jenë të interesuar kryesisht për një çështje: sa do të vlejë vota e tyre në zgjedhjen e individit që do t’i përfaqësojë?
Në këtë pikë, reforma nuk mund të shihet vetëm si një marrëveshje mes partive. Ajo prek drejtpërdrejt mënyrën se si qytetarët zgjedhin përfaqësuesit e tyre.
Beteja politike pas reformës
Në fund, ndryshimi i Kodit Zgjedhor do të jetë një nga betejat më të rëndësishme politike përpara zgjedhjeve të ardhshme.
Mazhoranca do të kërkojë një sistem që i garanton një garë të parashikueshme dhe ruan avantazhet e saj elektorale, ndërsa opozita do të kërkojë ndryshime që mund t’i japin më shumë mundësi për të kthyer në mandate votat që merr.
Por problemi kryesor është se reforma zgjedhore nuk duhet të hartohet vetëm duke llogaritur se kush fiton zgjedhjet e radhës.
Një sistem zgjedhor funksional duhet të krijojë mundësi për konkurrencë reale, të garantojë që vota e qytetarit të ketë peshë dhe të shmangë përqendrimin e tepruar të pushtetit te drejtuesit e partive.
Kjo është arsyeja pse debati për listat, mandatet dhe përfaqësimin është shumë më i madh se një diskutim teknik.
Reforma zgjedhore/ Gjiknuri: Proces gjithëpërfshirës me opozitën
Reforma Zgjedhore/ OSBE kërkon deklarim të plotë të financimeve partiake
Reforma Zgjedhore/ PS dhe PD bashkojnë votat, partitë e vogla protestojnë
